................................... ................................... ................................... ................................... ...................................
Tarih Bilimi
Tarih Dersleri
Kronoloji
Tarih Sözlüğü
Atatürk
Türk Tarihinde İz Bırakanlar
Makaleler
Türk Destanları
Ziyaretçi Defteri
İletisim/Künye



"Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa, değişmeyen hakikat insanı şaşırtacak bir nitelik alır."                M. K. Atatürk

"Tarih bir milletin hâfızasıdır; tarihini bilmeyen millet, hâfızasını kaybetmiş insana benzer."                         B. Lewis

"Ecdâdını unutanlar, kaynaksız ırmağa, köksüz ağaca benzerler."                     Çin Atasözü

"Tarih, milletlerin tarlasıdır. Her toplum, geçmişte bu tarlaya ne ekmişse, gelecekte onu biçer."                         Voltaire

"Tarih okuyanın aklı çoğalır."
                  İmam Şâfiî




 

TARİH SÖZLÜĞÜ

A

Abdal: Ermiş, Derviş
Aforoz: Papalar tarafından verilen ceza ile bir Hıristiyan’ın dinden kovulması.
Ağnam: Köylülerin hayvanları için ödedikleri vergidir.
Ahilik: Türk-İslam devletlerinde şehirlerde esnaf ve zanaatkârların iş ve üretim faaliyetlerini dini esaslar içinde düzenleyen teşkilat.
Akçe: Osmanlılarda para birimidir. Orhan Bey zamanında bakır, Osman Bey zamanında gümüş ve Fatih döneminde altın akçe basılmıştır.
Amid: Türk-İslam devletlerinde şehir ve kasabalarda devlet idaresinden sorumludur.
Amil: Türk-İslam devletlerinde taşrada mali işleri yürütür.
Apa: Eski Türklerde sivil yönetici.
Arz Divanı: Türk-İslam devletlerinde askerlerin kayıtlarını ve maaş defterlerini tutan divandır.
Atabey: Selçuklularda melikleri yetiştirme görevini üstlenen kişilerdir.
Avarız: Osmanlılarda olağanüstü hallerde alınan vergidir.
Ayak Divanı: Osmanlılarda padişahın asker ve halkla görüştüğü divandır.
Ayguci (Üge): Eski Türklerde hükümdar olmadığı zamanlarda kurultaya başkanlık eden devlet görevlisi. Başvezir.

B

Bac: Osmanlılarda çarşı ve pazar yerlerinden alınan vergidir.
Bedesten: Kıymetli kumaşlar, mücevherler ve buna benzer eşyanın satımına mahsus üstü kapalı, mahfuz çarşıların bütününe verilen isimdir.
Bennak Vergisi: Osmanlılarda evlilik vergisidir.
Berat: Osmanlılarda padişah tarafından verilen onay belgesidir.
Beytülmal: Devlet hazinesi ve maliyesi demektir.
Beytülmal Emini: Yerleşim yerinde kamuya ait çıkarları korumakla görevlidir.
Bimarhane: Daha ziyade akıl hastalarının tedavi edildiği hastanelerdir.
Birun: Osmanlılarda divan toplantılarının yapıldığı ve padişahın resmi hayatının geçtiği sarayın dış bölümüne verilen isimdir.
Boy: Ortak bir sosyal düzen içinde bir arada yaşayan, aynı soydan insanların meydana getirdiği topluluk.
Burç: Kale duvarlarındaki savunma kulelerine verilen isimdir.

C

Cebeciler:  Osmanlılarda silah bakım ve onarım işlerinden sorumluydu.
Cihat: Din uğrunda yapılan her türlü çalışma; din yolunda savaş.
Cizye: İslam devletlerinde, Müslüman olmayanlardan askere gitmedikleri için alınan vergidir.
Cülus: Osmanlılarda şehzadeler tahta çıkarken yapılan tören ve yeniçerilere verilen bahşiş.

 

Ç

Çift Bozan: Dirlik sisteminde topraklarını üç yıl üst üste ekmeyenlerden alınan vergidir.
Çift Resmi: Müslümanlara ait arazilerden alınan vergidir.
Çinicilik: Mimaride kullanılan süsleme sanatı.

 

D

Defterdar: Osmanlılarda maliye bakanlığı görevini üstlenen divan üyesidir.
Devşirme: Türk-İslam devletlerinde ordunun asker ihtiyacını karşılamak ve devlete yönetici yetiştirmek amacıyla Hıristiyan çocukların Müslümanlaştırılması.
Dinar: İslam ülkelerinde altın para.
Dirlik Sistemi: Türk-İslam devletlerinde toprağı işleme hakkının hizmet karşılığı kişilere verilmesi.
Divan: İslam devletlerinde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı kurul.
Divan-ı Ala: Anadolu Selçuklularda devlet işlerinin görüşüldüğü büyük divan.
Divanıhümayun: Osmanlılarda devletin siyasi, ekonomik, askeri, mali sorunlarının tartışıldığı ve karara bağlandığı bir meclistir. Bu meclise Veziriazam, Kazasker, Nişancı, Kaptanı Derya, Defterdar, Yeniçeri ağası ve Şeyhülislam katılırdı. Büyük divan.
Divan-ı Mezalim: Türk-İslam devletlerinde itirazların yapıldığı ve sultan başkanlığında toplanan yüksek mahkeme.
Dizdar: Kale komutanı.

E

Ekberiyet Sistemi: I. Ahmet zamanında çıkartılan ve hükümdar çocuklarından en yaşlısının tahta oturmasını emreden kanundur.
Emir: Vali, komutan, yönetici
Emir-i Arz:  Türk-İslam devletlerinde ordunun maaşını verir ve ihtiyaçlarını karşılardı.
Emir-i Dad: Türk-İslam devletlerinde törelere dayanan mahkemelerden sorumlu yargıç.
Emir-il Sevahil: Türk-İslam devletlerinde deniz gücü komutanı.
Emir-ül Ümera: Türk-İslam devletlerinde kara kuvvetleri komutanıdır.
Enderun: Osmanlılarda devşirmelerin eğitim gördüğü ve devlet hazinesinin bulunduğu sarayın iç bölümüne verilen isimdir.
Ensar: Mekke’den Medine’ye göç eden Müslümanlara yardım eden Medinelilere verilen ad; yardımcı.
Esham Senedi: İç borçlanmaya gitmeyi sağlayan ve ilk olarak III. Mustafa döneminde kullanılan devlet tahvilidir.
Eşkinci: Selçuklularda haberleşmeden sorumlu görevlidir. Ulak.
Eyalet: Valiler tarafından yönetilen ve bir çeşit bağımsızlığı olan büyük il.

F

Feodalite: Avrupa’da aristokratların şatolarda yaşadığı, köle ve köylülerin var olduğu düzen; derebeylik.
Ferman: Osmanlılarda padişahın kesin hükmüdür.
Fıkıh: İslam hukuku.
Firavun: Mısır hükümdarlarına verilen unvan.
Fresk: Duvarlara alçı üzerine yapılan resimler.

G

Galebe Divanı: Osmanlılarda yabancı elçilerin kabul edildiği divandır.
Ganimet: Savaşlardan elde edilen gelirler.
Gravür: Ağaç ya da madeni levhalar üzerine kazılarak yapılan resim.
Gulam: Türk-İslam devletlerinde tutsak ve köle çocuklarından asker yetiştirme sistemi. Osmanlılardaki devşirme sisteminin benzeridir.

H

Hacip: Türk-İslam devletlerinde hükümdar ve vezirden sonra gelen en yüksek rütbeli görevlidir.
Hadis: Hz. Muhammed’in sözleri.
Haraç: Gayrimüslim çiftçilerden ürünlerinin karşılığında alınan vergidir.
Harem: Osmanlılarda padişahın özel hayatının geçtiği ve padişah ailesinin oturduğu yerdir.
Has: Tımar sistemi içersinde yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan topraklardır.
Has Arazi: Geliri hükümdara ait olan topraklardır.
Hassa Birlikleri: Türk-İslam devletlerinde gulamhanelerde yetiştirilen ve hükümdarı koruyan birliklerdir. Osmanlılardaki Kapıkulu sisteminin benzeridir. 
Hat: Arap harflerini süslü olarak yazma sanatı.
Havari: Hz. İsa’nın peygamberliğine inanan on kişiden her biri.
Hazine-i Amire: Türk-İslam devletlerinde devlet hazinesi.
Hazine-i Hassa: Türk-İslam devletlerinde hükümdar hazinesi.
Humbaracı: Osmanlılarda barut, fişek ve top mermisi üretirlerdi.

İ

İcma: Dini bir konuda ortak görüşe varma.
İfta: Yapılan işlerin şeriata uygun olup olmadığı konusunda görüş bildirme görevidir.
İhtis: Ruhsat vergisidir.
İkta: Mülkiyeti devlete ait olan bir kısım toprak gelirinin bir hizmet karşılığı olarak bir kişiye verilmesi.
İkta Arazi: Savaşlarda yararlılık gösteren askerlere ve devlet görevlilerine ayrılan topraklardır.
İltizam Sistemi: Türk-İslam devletlerinde uzak eyaletlerden vergi toplama sistemidir.
İspenç: Osmanlılarda Müslüman olmayanlara ait arazilerden alınan vergidir.
İstifa Divanı:  Türk-İslam devletlerinde devletin maliye işlerinden sorumlu divandır.
İşraf Divanı: Türk-İslam devletlerinde devletin adli ve idari işleri dışındaki devlet faaliyetlerini denetleyen divandır.

K

Kadı: Osmanlılarda hâkim ya da yargıca verilen isimdir.
Kadı Leşker: Türk-İslam devletlerinde askeri davalara bakan görevlidir.
Kafes Sistemi: I. Ahmet’ten itibaren şehzadelerin sancaklarda değilde sarayda eğitildiği sistemdir.
Kaime: Osmanlılarda bastırılan ilk kâğıt paradır.
Kapan Emini: Osmanlılarda çevreden gelen ürünlerin vergilendirilmesinden sorumludur.
Kaptan-ı Derya: Osmanlılarda donanma komutanı olan divan üyesidir.
Kast: Hint toplumunda sosyal sınıflar; sınıf, zümre, grup.
Katedral: Büyük kilise.
Kazasker: Osmanlılarda adalet ve eğitim işlerinden sorumlu divan üyesidir.
Kelam: İslam felsefesi.
Kethüda: Esnaf, tüccar ve sanatkârların devletle olan ilişkilerini yürüten kişidir.
Kıraat: Kuran’ı usul ve kaidesine göre okuma.
Koşuk: Müzik eşliğinde söylenen şiirler.
Kurgan: Türkistan’da tarihi mezarlara verilen isim; höyük.
Kurultay: Eski Türklerde devlet işlerinin görüşüldüğü meclis.
Kümbet: Türk-İslam devletlerinde sultanlar, melikler, beyler ve topluma hizmet etmiş önemli kişiler için yapılan anıt mezarlardır.

 

L                 

Lala: Osmanlılarda şehzadeleri eğitmekle görevli tecrübeli devlet adamları.
Lonca: Selçuklularda ve Osmanlılarda esnaf ve sanatkârlardan oluşan mesleki örgüt.

 

M

Malikâne: Osmanlılarda üstün başarı gösteren devlet memurlarına verilen topraklardır.
Mecelle: Osmanlı tarihindeki ilk medeni kanundur.
Melik: Selçuklularda, yetiştirilmek amacıyla,  eyaletlere idareci olarak gönderilen kişi,
Minyatür: Daha çok doğu ülkelerinde gelişen bir resim türü.
Miri: Tük-İslam devletlerinde ülke topraklarının devlet malı sayılmasıdır.
Muhtesip: Türk-İslam devletlerinde belediye işlerine bakan görevlidir.
Mukataa: Osmanlılarda hazine adına iltizama verilen ve geliri doğrudan hazineye giden topraklardı.
Mücerred: Osmanlılarda bekar Müslüman erkeklerden alınan vergidir.
Mülk Arazi: Her türlü kullanım hakkının sahibine ait olduğu topraklardır.
Mültezim: Osmanlılarda devlet adına vergi toplayan ve merkeze ileten kişidir.
Müsadere Usulü: Devletin halkın elindeki mal varlığına el koymasıdır.
Müsellemler: Osmanlılarda yol işleriyle görevli askerler.
Müstevfi: Tük-İslam devletlerinde İstifa Divanı’nın (mali işler divanı) başındaki kişidir.
Müşrif-i Memalik: Selçuklularda askeri ve adli işler dışında ülke denetiminden sorumlu ve Divan-ı İşraf’a başkanlık yapan görevli.
Müzehip: Tezhip sanatı ile uğraşan kişilerdir.

N

Naip: Hükümdar vekili.
Nakkaş: Osmanlılarda minyatür sanatı ile uğraşanlara verilen isimdir.
Nişancı: Padişahın ferman ve beratlarını hazırlayan, yazışmalara bakan ve bunlara tuğra (padişah imzası) basan divan üyesidir.
Nizamiye Mahkemeleri: Osmanlılarda ilk kez Tanzimat Dönemi’nde Avrupa hukuk kurallarına göre işleyen mahkemedir.

 

O

Ocaklık Arazi: Osmanlılarda kale muhafızları ve tersane masrafları için ayrılan topraklardır.
Ortodoks: Hıristiyanlıkta bir mezheptir.

Ö

Öşür (Aşar): Müslüman çiftçilerden ürünlerinin 1/10 karşılığında alınan vergidir.

P

Papa: Hıristiyanlıkta Katolik mezhebinin başkanıdır.
Paşmaklık Arazi: Osmanlılarda geliri padişah eşleri ve kızlarına ayrılan topraklardır.
Pençik Sistemi: Osmanlılarda savaşta ele geçirilen esirlerin beşte birinin asker olarak istihdam edildiği sistemdir.
Pervaneci: Türk-İslam devletlerinde iktaları dağıtır ve bu işle ilgili defterleri tutardı.
Polis: Yunancada şehir.

R

Reaya: Bir hükümdarın idaresi altında vergi veren halk için kullanılan bir deyimdir.
Reis-ül Küttap: Osmanlı devlet yönetiminde dışişleri bakanlığı görevini üstlenen divan üyesidir.
Ribat: Türk-İslam devletlerinde kervansaraylara verilen ad.
Ruznamçe: Kazaskerlerin ulemanın işlemlerini kaydettikleri defterdir.

S

Sadrazam: Osmanlılarda padişahın yardımcısı, mutlak vekili ve padişahtan sonra en yetkili kişidir.
Sagu: Ölen büyükler için söylenen ağıtlar.
Sahabe: Hz. Muhammed’in arkadaşları; ashap.
Sakalar: Osmanlılarda ordunun su ihtiyacını karşılayan destek birimidir.
Salyane: Türk-İslam devletlerinde özel yönetimli eyaletlerden alınan yıllık vergidir.
Serf:  Orta Çağ Avrupası’nda toprağa bağlı olan köylü.
Sipahi: Atlı asker, süvari.
Sfenks: İnsan başlı, hayvan vücutlu heykeller.
Sikke: Madeni para.
Subaşı: Kazalardaki güvenlik işlerinden sorumludur. Komutan. Yönetici.
Sünnet: Hz. Muhammed’in davranışları.

Ş

Şad: Eski Türklerde ülke yönetiminde tecrübe kazanması için oymak ve boylara idareci olarak gönderilen, hükümdar soyundan gelen, kişilere verilen unvandır.
Şamanlık: Eski Türklerde din adamlığı.
Şehname: Osmanlılarda padişahların hayatları ve yaptıklarını anlatan eserlere verilen isimdir.
Şehremini: Osmanlılarda merkezde belediye işlerini yöneten devlet görevlisidir.
Şehzade: Osmanlılarda padişahın erkek çocuklarına verilen isimdir.
Şeyh: Arap kabile başkanı.
Şeyhül-İslam: Osmanlı devlet yönetiminde yapılan işlerin dine uygun olup olmadığına dair fetva veren divan üyesidir.
Şıhne: Türk-İslam devletlerinde taşrada eyaletlerin başındaki görevli. Vali.
Şövalye: Orta Çağ Avrupası’nda asiller soyundan gelen savaşçı insan verilen ad.

T

Taht Kadısı: Osmanlılarda başkent İstanbul’da adaleti sağlamakla görevli kişidir.
Tasavvuf: Dini tarikatlara akıl ve anlayışla değil, gönül ve seziş yoluyla varmayı esas alan bir İslami felsefe.
Tefsir: Kuran’ı anlam bakımından hatmetmek ve ayetleri açıklamaktır.
Tekfur: Bizans valisi.
Tezhip: El yazması, kitap ve levhalarda kullanılan süsleme sanatı.
Tımar: Tımar sistemi içersinde geliri 3000 akçe ile 20.000 akçe arasında olan topraklardır.
Tigin (Tekin): Eski Türklerde hükümdar oğlu.
Totem: Tapılan bir hayvan ya da bitki.
Töre: Eski Türklerde, yazılı olmayan hukuk kuralları.
Tudun: Eski Türklerde vergi ve denetim işlerine bakan devlet görevlisi.
Tuğra: Padişah imzası.
Tuğra-i: Selçuklularda yazışmadan sorumlu ve Tuğra Divanı’nın başkanlığı üstlenen görevli.
Tuğra Divanı: Türk-İslam devletlerinde devletin iç ve dış yazışmalarını yapan divandır.

U

Uç: Sınır vilayetlerine verilen isim.
Ulak: Haberci.
Ulufe Divanı: Osmanlılarda yeniçerilerin maaşlarını dağıtan divandır.

V

Vakanüvis: Osmanlı İmparatorluğu zamanında saltanatın, tarihî olayları kaydetmekle görevlendirdiği kişilere verilen isimdir.
Vakıf: Gelirlerin kamu yararı için süresiz olarak kullanılması sistemidir.
Vakıf Arazi: Geliri ilmi ve sosyal kurumlara ayrılan topraklardır.
Vassal: Bir senyöre bağlı olan ve itaat etmek görevini taşıyan daha küçük senyöre denir.

Y

Yeniçeriağası: Osmanlılarda başkent İstanbul’un asayişini sağlamakla görevli kişidir.
Yuğ: Eski Türklerde ölüler için yapılan tören. Yas.
Yurtluk Arazi: Osmanlılarda sınırları koruyan akıncılar ve derbent muhafızları için ayrılan topraklardır.

Z

Zeamet: Tımar sistemi içersinde geliri 20.000 akçe ile 100.000 akçe arasında olan topraklardır.


Ana Sayfa - Tarih Bilimi - Tarih Dersleri - Kronoloji - Tarih Sözlüğü - Atatürk - Türk Tarihinde İz Bırakanlar - Makaleler - Türk Destanları - Ziyaretçi Defteri - İletişim/Künye